Sistematik Derleme Nasıl Yapılır? PRISMA Rehberi

Sistematik Derleme Nasıl Yapılır? PRISMA Rehberi

Sistematik derleme nasıl yapılır sorusu, kanıta dayalı tıbbın ve akademik araştırmanın en temel sorularından biridir. Sistematik derlemeler, belirli bir araştırma sorusuna yanıt bulmak için mevcut kanıtları sistematik, şeffaf ve tekrarlanabilir bir yöntemle sentezler. Bu PRISMA rehberi, sistematik derleme adımlarını detaylı bir şekilde açıklayarak araştırmacılara kapsamlı bir yol haritası sunmaktadır.

Sistematik derlemeler, kanıt hiyerarşisinin en üst basamağında yer alır ve klinik karar verme, sağlık politikası oluşturma ve gelecek araştırma yönlerini belirleme süreçlerinde kritik bir rol oynar. Cochrane Collaboration ve Campbell Collaboration gibi uluslararası kuruluşlar, sistematik derleme metodolojisinin geliştirilmesinde öncü rol oynamaktadır.

Sistematik Derleme ile Narratif Derleme Arasındaki Farklar

Sistematik derleme ve narratif (geleneksel) derleme arasındaki temel farkları anlamak, doğru araştırma yöntemini seçmeniz açısından önemlidir.

Narratif Derleme Özellikleri

• Araştırma sorusu geniş ve esnek olabilir
• Sistematik bir arama protokolü zorunlu değildir
• Makale seçiminde subjektif kararlar verilebilir
• Tekrarlanabilirliği düşüktür
• Seçim yanlılığı riski yüksektir
• Bir konuya genel bakış sunmak için uygundur

Sistematik Derleme Özellikleri

• Araştırma sorusu spesifik ve odaklıdır
• Önceden belirlenmiş bir protokol takip edilir
• Dahil etme ve dışlama kriterleri açıkça tanımlanır
• Tekrarlanabilir ve şeffaf bir süreçtir
• Yanlılığı en aza indirir
• Belirli bir soruya kanıta dayalı yanıt sunar

Adım 1: Araştırma Sorusunu Formüle Etme

Sistematik derlemenin ilk adımı, net ve odaklı bir araştırma sorusu formüle etmektir. PICO çerçevesi, araştırma sorusunu yapılandırmanın en yaygın yöntemidir:

• **P (Population):** Hedef popülasyon
• **I (Intervention):** İncelenen müdahale
• **C (Comparison):** Karşılaştırma grubu
• **O (Outcome):** Birincil ve ikincil sonuç ölçütleri

İyi formüle edilmiş bir araştırma sorusu örneği: "Tip 2 diyabet hastalarında (P) haftada 150 dakika aerobik egzersiz (I), standart bakıma (C) kıyasla HbA1c düzeyinde (O) anlamlı bir düşüş sağlar mı?"

Nitel araştırma sentezleri için PICo (Population, Interest, Context) veya SPIDER çerçevesi kullanılabilir. Prognostik çalışmalar için ise PECOT (Population, Exposure, Comparison, Outcome, Time) çerçevesi tercih edilir.

Adım 2: Protokol Hazırlama

Sistematik derleme protokolü, çalışmanın planını ve metodolojisini önceden belgeleyen resmi bir dokümandır. Protokol hazırlamak, araştırma sürecindeki şeffaflığı artırır ve seçim yanlılığını azaltır.

Protokolün İçermesi Gereken Bölümler

• **Başlık:** Çalışmanın türünü ve kapsamını yansıtan net bir başlık
• **Giriş ve gerekçe:** Derlemenin neden gerekli olduğu ve mevcut boşluk
• **Araştırma soruları ve amaçlar:** PICO formatında belirtilen sorular
• **Dahil etme ve dışlama kriterleri:** Çalışma tasarımı, popülasyon, müdahale, sonuç ölçütleri ve yayın kısıtlamaları
• **Arama stratejisi:** Kullanılacak veritabanları, arama terimleri ve Boolean operatörleri
• **Çalışma seçim süreci:** Tarama ve tam metin değerlendirme prosedürü
• **Veri çıkarma yöntemi:** Toplanacak veriler ve çıkarma formu
• **Kalite değerlendirme yöntemi:** Kullanılacak kalite değerlendirme araçları
• **Veri sentez yöntemi:** Narratif sentez ve/veya meta-analiz planı

Adım 3: PROSPERO'ya Kayıt

PROSPERO (International Prospective Register of Systematic Reviews), sistematik derleme protokollerinin uluslararası kaydını tutar. PROSPERO'ya kayıt, derlemenizin şeffaflığını ve güvenilirliğini artırır.

PROSPERO Kayıt Süreci

• crd.york.ac.uk/prospero adresinden ücretsiz hesap oluşturun
• Kayıt formunu doldurun (araştırma sorusu, dahil etme kriterleri, arama stratejisi, analiz planı)
• Kayıt, genellikle 2-4 hafta içinde değerlendirilip onaylanır
• Onay sonrası benzersiz bir PROSPERO kayıt numarası alırsınız
• Bu numarayı makalenizde belirtin

PROSPERO kaydı zorunlu olmasa da, birçok dergi sistematik derlemelerin PROSPERO'ya kayıtlı olmasını tercih etmekte veya şart koşmaktadır.

Adım 4: Arama Stratejisi Oluşturma

Sistematik derlemenin en kritik aşamalarından biri, kapsamlı ve tekrarlanabilir bir arama stratejisi oluşturmaktır. Literatür tarama sürecindeki arama stratejisi ilkeleri burada da geçerlidir, ancak sistematik derlemelerde çok daha titiz bir yaklaşım gereklidir.

Veritabanı Seçimi

Sistematik derlemeler için en az 2-3 elektronik veritabanı taranmalıdır. Tıbbi sistematik derlemeler için önerilen minimum veritabanları:

• **PubMed/MEDLINE:** Biyomedikal literatür için temel veritabanı
• **Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL):** Kontrollü çalışmalar için uzmanlaşmış veritabanı
• **EMBASE:** Farmakoloji ve Avrupa yayınları için güçlü kapsam
• **CINAHL:** Hemşirelik araştırmaları için
• **PsycINFO:** Psikoloji ve davranış bilimleri için

Arama Stratejisi Geliştirme İlkeleri

• Her veritabanı için arama stratejisini ayrı ayrı uyarlayın (alan etiketleri ve kontrollü kelimeler farklılık gösterir)
• MeSH terimleri ve serbest metin terimlerini birlikte kullanın
• Duyarlılığı (sensitivity) ve özgüllüğü (specificity) dengeleyin: Sistematik derlemelerde genellikle duyarlılık önceliklidir
• Arama filtreleri (metodoloji filtreleri) dikkatli kullanılmalıdır; çok kısıtlayıcı olabilirler
• Gri literatürü dahil edin: Tezler, konferans bildirileri, devam eden çalışma kayıtları
• Bir kütüphaneci veya bilgi uzmanı ile çalışmayı değerlendirin

Adım 5: Dahil Etme ve Dışlama Kriterleri

Dahil etme ve dışlama kriterleri, protokol aşamasında önceden belirlenmeli ve tutarlı bir şekilde uygulanmalıdır.

Kriter Belirleme Alanları

• **Çalışma tasarımı:** RCT, kohort, vaka-kontrol, kesitsel vb.
• **Popülasyon:** Yaş aralığı, cinsiyet, tanı kriterleri
• **Müdahale/Maruziyet:** Müdahalenin türü, dozu, süresi
• **Karşılaştırma:** Plasebo, aktif karşılaştırıcı, tedavisiz kontrol
• **Sonuç ölçütleri:** Birincil ve ikincil sonuçlar
• **Yayın kısıtlamaları:** Dil, tarih, yayın durumu

Adım 6: PRISMA Akış Şeması ile Çalışma Seçimi

PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses) akış şeması, çalışma seçim sürecini görsel olarak belgeler. 2020 yılında güncellenen PRISMA 2020 akış şeması dört ana aşamadan oluşur:

1. Tanımlama (Identification)

• Veritabanı aramalarından bulunan toplam kayıt sayısı
• Diğer kaynaklardan (referans listesi tarama, uzman görüşü) elde edilen ek kayıtlar
• Otomasyon araçları ile çıkarılan tekrarlayan kayıtlar

2. Tarama (Screening)

• Başlık ve özet düzeyinde tarama
• İki bağımsız araştırmacı tarafından değerlendirme
• Uyuşmazlıkların üçüncü bir araştırmacı ile çözümü
• Dışlanan kayıtlar ve gerekçeleri

3. Uygunluk (Eligibility)

• Tam metin düzeyinde değerlendirme
• Dahil etme ve dışlama kriterlerinin uygulanması
• Dışlanan çalışmalar için spesifik dışlama nedenlerinin kaydedilmesi

4. Dahil Edilen (Included)

• Nitel senteze dahil edilen çalışma sayısı
• Nicel senteze (meta-analiz) dahil edilen çalışma sayısı

Adım 7: Kalite Değerlendirmesi (Risk of Bias)

Dahil edilen çalışmaların metodolojik kalitesini değerlendirmek, sistematik derlemenin güvenilirliği açısından zorunludur.

Risk of Bias (RoB 2) Aracı

Cochrane Risk of Bias 2 aracı, randomize kontrollü çalışmalar için altın standart kalite değerlendirme aracıdır. Beş alan üzerinden değerlendirme yapar:

• Randomizasyon sürecinden kaynaklanan yanlılık
• Planlanan müdahaleden sapma
• Eksik sonuç verileri
• Sonuç ölçümündeki yanlılık
• Seçici raporlama yanlılığı

GRADE Değerlendirmesi

GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation) sistemi, kanıt kalitesini her bir sonuç ölçütü için ayrı ayrı değerlendirir. Kanıt kalitesini etkileyen faktörler: yanlılık riski, tutarsızlık, dolaysızlık, kesinlik ve yayın yanlılığıdır. Kanıt düzeyi yüksek, orta, düşük veya çok düşük olarak sınıflandırılır.

Diğer Kalite Değerlendirme Araçları

• **Newcastle-Ottawa Scale (NOS):** Gözlemsel çalışmalar için
• **JBI Critical Appraisal Checklists:** Farklı çalışma tasarımları için özelleştirilmiş kontrol listeleri
• **ROBINS-I:** Randomize olmayan müdahale çalışmaları için
• **QUADAS-2:** Tanı çalışmaları için

Adım 8: Veri Sentezi

Dahil edilen çalışmalardan çıkarılan veriler, narratif veya kantitatif yöntemlerle sentezlenir.

Narratif Sentez

Meta-analizin uygun olmadığı durumlarda (heterojenlik yüksekse, çalışma sayısı azsa) narratif sentez kullanılır. Bulgular tematik, kronolojik veya metodolojik gruplamalarla sunulur.

Meta-Analiz

İki veya daha fazla çalışmanın sonuçlarının istatistiksel olarak birleştirilmesidir. Meta-analiz hakkında daha detaylı bilgi için meta-analiz nedir yazımızı inceleyebilirsiniz. Meta-analizde kullanılan temel kavramlar: etki büyüklüğü (odds ratio, risk ratio, ortalama fark), heterojenlik (I-kare, Q testi), sabit ve rastgele etkiler modeli, orman grafiği (forest plot) ve yayın yanlılığı analizidir.

Adım 9: Raporlama

Sistematik derlemenin raporlanmasında PRISMA 2020 kontrol listesi kılavuz olarak kullanılmalıdır. PRISMA 2020, 27 maddeden oluşan kapsamlı bir raporlama kılavuzudur.

Raporlama İlkeleri

• Arama stratejisini tam olarak paylaşın (tekrarlanabilirlik)
• PRISMA akış şemasını ekleyin
• Dahil edilen çalışmaların özelliklerini tablo halinde sunun
• Kalite değerlendirme sonuçlarını görselleştirin
• Kanıtın kesinliğini GRADE ile değerlendirin
• Sınırlılıkları dürüstçe tartışın

PubMEDIS ile Sistematik Derleme Desteği

PubMEDIS, sistematik derleme sürecinizin kritik aşamalarında yapay zeka destekli araçlar sunmaktadır. Kapsamlı literatür tarama, anahtar kelime optimizasyonu ve araştırma boşluğu tespiti özellikleriyle sistematik derleme sürecinizi hızlandırır.

Sistematik derlemenizin literatür tarama aşamasını hızlandırmak ve araştırma kalitesini artırmak için PubMEDIS'e hemen ücretsiz kaydolun. Yapay zeka destekli araçlarımız, sistematik derleme sürecinizin her aşamasında yanınızda.